“పులికంటి కథావాహిని” పై సమీక్ష

సాహిత్యం శూన్యం నుంచి పుట్టదు. అది సామాజిక వర్గ పోరాటాల కొలిమిలో కాలి, సమ్మెట దెబ్బలు తిని రూపుదిద్దుకునే ఒక పదునైన ఆయుధం.

సమాజంలో నిరంతరం కొనసాగుతున్న దోపిడీని, పీడనను, వర్గాల మధ్య రగులుతున్న వైరుధ్యాలను పసిగట్టలేని ఏ బూర్జువా రచయితా నిజమైన సామాజిక చిత్రణ చేయలేడు.

పులికంటి కృష్ణారెడ్డి కలం నుంచి జాలువారిన, 1962 నుంచి 2003 వరకు విస్తరించిన డెబ్భై రెండు కథల సంపుటి “కథావాహిని” కేవలం ఒక రచయిత రాసుకున్న కల్పనా లోకం కాదు. అది రాయలసీమ నెర్రెలు బారిన నేల మీద, పెట్టుబడిదారీ-అర్ధ భూస్వామ్య వ్యవస్థల పాదాల కింద నలిగిపోతున్న కష్టజీవుల నెత్తుటి సంతకం.

ఈ కథావాహిని కేవలం ఒక ‘మానవతావాద’ దృక్పథంతోనో, ‘గ్రామీణ సౌందర్య’ చిత్రణగానో చూడలేం. పులికంటి కథల్లో దాగిన వర్గ స్వభావం, పేదవాడి ఆకలి మంటల వెనుక ఉన్న రాజకీయార్థిక పునాదిని అర్థం చేసుకోవాలి.

పులికంటి ఒక ఉద్దేశపూర్వకమైన మార్క్సిస్టు కాకపోవచ్చు, సిద్ధాంత గ్రంథాలు చదివి కథలు రాసిన మేధావి కాకపోవచ్చు. కానీ, ఆయన తన స్వీయ అనుభవాల మూసలోంచి, తాను పుట్టి పెరిగిన దయనీయమైన సామాజిక పరిస్థితుల పీఠిక మీద నిలబడి రాసిన ప్రతి అక్షరం శ్రామిక వర్గ పక్షపాతాన్నే ఎలుగెత్తి చాటింది.

పాలకుల అభివృద్ధి నమూనాలు సృష్టించిన భ్రమలను ఆయన ముక్కలుముక్కలు చేశాడు. ఈ “కథావాహిని” ఆరు దశాబ్దాల రాయలసీమ సామాజిక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక విధ్వంసానికి, ఆ విధ్వంసం పునాదుల మీద రేగుతున్న వర్గ పోరాటానికి ఒక సజీవ సాక్ష్యం.

ముందుగా భాష గురించే మాట్లాడుకుందాం. భాష అనేది వర్గ రహితమైనది కాదు. ఆధిపత్య వర్గాలు తమ సంస్కృతినీ, తమ భాషని పీడిత వర్గాల మీద రుద్దడం ద్వారా ఒక నిశ్శబ్ద సాంస్కృతిక సామ్రాజ్యవాదాన్ని స్థాపిస్తాయి.

తెలుగు సాహిత్య రంగంలో ఒకప్పుడు కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాల శిష్ట వ్యవహారికానిదే ఆధిపత్యం. ఆ ప్రాంతపు బూర్జువా, అగ్రవర్ణ రచయితలు రాసిందే ప్రామాణిక భాషగా, వారి యాసే సాహిత్య భాషగా చెలామణి అవుతున్న ఆ చీకటి రోజుల్లో, పులికంటి కృష్ణారెడ్డి ఒక తిరుగుబాటు దారుడిలా ముందుకొచ్చాడు.

“నాకంటూ ఒక సైలు ఉంది… అదే నా రాయలసీమ మాండలికం” అని ఆయన సగర్వంగా ప్రకటించుకోవడం కేవలం ఒక ప్రాంతీయ అహంకారం కాదు, అది భాషా పరమైన ఆధిపత్యం మీద దళిత, బహుజన, శ్రామిక వర్గాలు చేసిన చారిత్రక తిరుగుబాటు. ఆయనే చెప్పుకున్నట్టు, “
“మూతిమింద రంగు అచ్చిరాలై మొరవబారిన యాళ”.

తిరుపతి చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు, రేణిగుంట, పాకాల లాంటి భిన్నమైన భౌగోళిక, వృత్తుల పరమైన నేపథ్యాలున్న చోట, వలసల వల్ల అనేక యాసలు పుట్టుకొచ్చాయి. ఒక స్పష్టమైన, ఏకశిలాసదృశ్యమైన ‘తిరుపతి యాస’ అంటూ ఏదీ లేకపోయినా, పులికంటి తన తల్లి వద్ద, బంధువుల వద్ద, ఆ మట్టిలో రాలిపోయే చెమట చుక్కల వద్ద, పొలాల్లో పనిచేసే పల్లెటూరి పేద స్త్రీల వద్ద ఏ స్వచ్ఛమైన భాషను విన్నాడో, అదే భాషను తన కథలకు ప్రాణ వాయువుగా ఊదాడు.

నిఘంటువుల్లో దొరకని ఎన్నో జాతీయాలను, ప్రాణమున్న పలుకుబళ్లను ఆయన సృష్టించాడు. ఈ మాండలికం కేవలం కథకు ‘రంగు’ అద్దడానికి వాడిన అలంకారం కాదు. అది దోపిడీ వ్యవస్థ మీద కష్టజీవుల తరుపున విసిరిన ఒక పదునైన ఈటె.

ఒక పాత్ర గ్రామీణ వాతావరణంలో పుట్టినప్పుడు, ఆ పాత్ర అగ్రవర్ణాల వ్యవహారికంలో మాట్లాడటం ఒక చారిత్రక వక్రీకరణ అవుతుందని పులికంటి గుర్తించాడు. అందుకే ఆ మట్టి వాసనను, ఆ కరుకుదనాన్ని ఆయన తన అక్షరాల్లో నిక్షిప్తం చేశాడు.

ఇక ఆయన కథా శిల్పం, కథనా విధానం గురించి విశ్లేషిస్తే, పులికంటి ఒకానొక దశలో ‘తాను ఏ రచయితనూ చదవకుండానే కథలు రాశానని’ చెప్పుకున్నాడు. దీన్ని కొందరు విమర్శకులు ఆయన బలహీనతగా భావించవచ్చు. కానీ, బూర్జువా సాహిత్య సిద్ధాంతాల చట్రంలో ఇరుక్కోకుండా, స్వచ్ఛమైన సామాజిక పునాది నుంచి ఆయన కథ పుట్టుకురావడానికి ఆ చదవకపోవడమే దోహదపడిందన్నది చారిత్రక సత్యం.

మొదటి కథ “గూడు కోసం గువ్వలు” (1962) నాటికే ఆయన శిల్పం నిరాడంబరంగా, పేదవాడి గుడిసెలా ఎలాంటి కృత్రిమ అలంకారాలు లేకుండా నిలబడింది. కథా వస్తువు చుట్టూ అనేక పొరలను అల్లుకుంటూ, పాఠకుడికి అసలు వైరుధ్యాన్ని కథాంతంలో మాత్రమే స్పష్టం చేయడం ఆయన రచనా పాటవానికి నిదర్శనం.

రావిశాస్త్రి లాంటి రచయితలు జంతువులను పాత్రలుగా చేసి సమాజంలోని క్రూరత్వాన్ని ఎలా ఎండగట్టారో, పులికంటి కూడా ఆ జానపద కథా సంప్రదాయాన్ని, దీర్ఘ కథనా విధానాన్ని తన అస్త్రాలుగా వాడుకున్నాడు. నాటక రంగంతో ఆయనకున్న అనుబంధం వల్ల, పాత్రల మధ్య సంఘర్షణను అత్యంత సహజంగా, గతితార్కికంగా చిత్రీకరించగలిగాడు.

తర్వాత కాలంలో మధురాంతకం రాజారాం లాంటి వారి ప్రభావం ఆయనపై పడినా, కథా వైశాల్యం పెరిగినా, ఆయన వస్తువు ఎన్నడూ కష్టజీవుల కడగండ్ల నుంచి పక్కకు జరగలేదు. ముందస్తు పథకం (స్కెచ్) లేకుండా రాసిన తొలినాటి కథల నుంచి, ఒక పక్కా వ్యూహంతో కథాగమనాన్ని నిర్మించుకున్న తర్వాతి కథల వరకు ఆయన ప్రయాణం శ్రామిక వర్గ చైతన్య పరిణామ క్రమానికి అద్దం పడుతుంది.

ఆధునిక భారతదేశ చరిత్రలో ‘అభివృద్ధి’ అనే పదం ఒక బూటకం. బూర్జువా పాలకులు, వారి తొత్తులైన అధికార, ఉద్యోగ వర్గాలు నెహ్రూవియన్ సోషలిజం పేరుతో, పంచవర్ష ప్రణాళికల పేరుతో గ్రామీణ వ్యవస్థను ఎలా ఛిద్రం చేశారో పులికంటి కథలు బట్టబయలు చేస్తాయి.

పైనుంచి కిందకు రుద్దబడిన ఈ నకిలీ అభివృద్ధి గ్రామీణ స్వయం పోషక ఆర్థిక వ్యవస్థను సమూలంగా నాశనం చేసింది. సిమెంట్ రోడ్లు, ఎర్ర బస్సులు, విద్యుద్దీపాలు పల్లెల్లోకి వచ్చిన మాట వాస్తవమే కావచ్చు. కానీ అవి ఎవరి కోసం వచ్చాయి? ఆ ‘అభివృద్ధి’ ఫలాలు ఎవరి జేబులు నింపాయి? కాగితాల మీద విడుదలవుతున్న లక్షలాది రూపాయల నిధులు అట్టడుగు వర్గాలకు చేరకపోగా, గ్రామంలోని పెత్తందారీ, ఆధిపత్య వర్గాల బీరువాలను ఎలా నింపుతున్నాయో ఆయన నిర్భయంగా కథలలో ప్రశ్నించాడు.

పెద్దపెద్ద ఆనకట్టలు, డ్యామ్‌లు కడుతున్నామని ప్రభుత్వాలు కబుర్లు చెబుతున్నా, ఆ సాగునీరు సన్నకారు, చిన్నకారు రైతుల పొలాలను పారకుండా, ఊళ్ళో పెత్తనం చెలాయించే భూస్వాములకే ఎలా గుత్తసొత్తు అవుతుందో ఆయన తన కథల్లో ఎండగట్టాడు.

చేనేత లాంటి కుటీర వృత్తులు పెట్టుబడిదారీ యంత్రాల ధాటికి ఎలా నశించిపోయాయో, వ్యవసాయం ఎలా దళారుల చేతుల్లో చిక్కుకుని కుదేలైపోయిందో ఆయన కళ్లకు కట్టినట్లు చూపించాడు. కొత్తగా పుట్టుకొచ్చిన బూర్జువా రాజకీయ నాయకత్వం గ్రామాల్లోని సహజమైన కళా, సాంస్కృతిక రంగాలను ఎలా కలుషితం చేసిందో, గ్రామీణ సౌందర్యాన్ని ఎలా ధ్వంసం చేసిందో ఆయన కథలు సాక్ష్యంగా నిలబడ్డాయి.

అప్పు చేసి పప్పుకూడు తినే సంస్కృతిని, వినిమయ వాదాన్ని సినిమాల ద్వారా పల్లెల్లోకి ఎలా జొప్పించారో ఆయన తీవ్రంగా నిరసించాడు. అభివృద్ధి అనేది మనిషిని బతికించడానికి బదులు మనిషిని మింగేస్తున్న రాక్షసిగా మారిందని ఆయన చాలా స్పష్టంగా చెప్పాడు.

సామాజిక ఉత్పత్తి సంబంధాలలో వస్తున్న ఈ మార్పులు మానవ సంబంధాలను ఎలా ఛిద్రం చేస్తున్నాయో పులికంటి సునిశితంగా పసిగట్టాడు.

పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థలో ఆస్తి సంబంధాలే మానవ సంబంధాలుగా మారిపోతాయి. మనుషులకు పంచేంద్రియాలు ఉన్నంత మాత్రాన వారు మానవత్వం కలిగిన వారు కాలేరు. వ్యక్తిగత ఆస్తి మీద ఉన్న వ్యామోహం, స్వార్థం… కుటుంబాలను ఎలా కబళిస్తాయో ఆయన తన కథల్లో అద్భుతంగా చిత్రించాడు. తండ్రీకొడుకులు, అన్నాచెల్లెళ్లు, తల్లీకూతుర్ల మధ్య రక్త సంబంధం స్థానంలో ఆర్థిక సంబంధం ఎలా జొరబడి, మానసిక అగాధాలను సృష్టించిందో, మనుషులను ఎలా ఒంటరి చేసి పరాయీకరణకు గురిచేసిందో ఆయన సున్నితంగా, అదే సమయంలో అత్యంత కఠినంగా విశ్లేషించాడు.

ముఖ్యంగా వృద్ధాప్యం అనేది పెట్టుబడిదారీ సమాజంలో ఒక శాపం. ఉత్పత్తి ప్రక్రియలో పాల్గొనలేని వృద్ధులను ఈ సమాజం కేవలం ఒక మిగులు భారంగా, పనికిరాని వస్తువుగా పరిగణిస్తుంది. గ్రామాల్లో సైతం వృద్ధులను పట్టించుకోకుండా, వారిని ఇళ్ల బయట ‘కుక్కి మంచాల్లో’ విసిరేస్తున్న అమానవీయ సంస్కృతిని ఆయన హృదయవిదారకంగా రాశాడు. స్వార్థం మనిషిని వీడినప్పుడే నిజమైన మానవత్వం వికసిస్తుందని ఆయన నమ్మాడు.

కృష్ణారెడ్డికి మార్క్సిస్టు ఆలోచనా ధోరణి పట్ల, కమ్యూనిస్టు పార్టీల పట్ల బహిరంగమైన వ్యతిరేకత ఉందన్నది ఒక ప్రచారం. ఒక రచయితకు ప్రపంచ దృక్పథం అవసరమా అన్న చర్చ వచ్చినప్పుడు, తాను ఏ సిద్ధాంతాల చట్రంలోనూ ఇరుక్కోలేదని, తనకు కథే ఒక సిద్ధాంతమని ఆయన ప్రకటించుకున్న మాట వాస్తవమే.

అప్పట్లో కమ్యూనిస్టులుగా చెలామణి అవుతున్న కొంతమంది మేధావుల మాటలకూ, వారి ఆచరణకూ మధ్య ఉన్న వైరుధ్యాన్ని, అగాధాన్ని చూసి ఆయన విసుగు చెంది ఉండవచ్చు. సిద్ధాంతాలను వల్లెవేస్తూ క్షేత్రస్థాయిలో కష్టజీవుల బతుకులను గాలికి వదిలేసిన ఆనాటి రివిజనిస్టుల తీరును చూసి ఆయన కమ్యూనిజం పట్ల ఒక రకమైన అపనమ్మకాన్ని పెంచుకుని ఉండవచ్చు.

కానీ, ఒక అద్భుతమైన గతితార్కిక సత్యం ఏమిటంటే… ఆయనకు మార్క్సిజం పట్ల విముఖత ఉన్నా, ఆయన రాసిన ప్రతి కథా మార్క్సిస్టు అవగాహనకు నిలువెత్తు అద్దం పడుతుంది.

ఆయన కథల నిండా వర్గ వ్యత్యాసాల చిత్రణ, సామాజిక ఉత్పత్తి సంబంధాల విశ్లేషణ అడుగడుగునా కనిపిస్తాయి. ఆయన దృష్టిలో మనిషి ఆత్మగౌరవంతో బతకాలి. సాటి మనిషిని దోచుకునే వ్యవస్థ పట్ల ఆయనకు తీవ్రమైన ఏహ్యత ఉంది. పైకి ఆయన వర్గ స్వభావం లేని వాడిగా కనిపించినా, ఆయన అంతరంగం నూటికి నూరు పాళ్లు శ్రామిక వర్గ పక్షపాతే.

ముఖ్యంగా అణగారిన వర్గాలైన దళితుల పట్ల, బ్రిటిష్ వారిచే ‘నేరస్థ జాతులుగా’ ముద్ర వేయబడిన సంచార జాతుల పట్ల ఆయన చూపించిన సానుభూతి కేవలం దయాదాక్షిణ్యాలకు సంబంధించినది కాదు. అది సమాజంలోని అట్టడుగు పునాది వర్గాల పట్ల ఒక రచయితకు ఉండాల్సిన చారిత్రక బాధ్యత.

2002లో “పులికంటి దళిత కథలు” పేరుతో ప్రత్యేకంగా దళితుల జీవితాలను కథా వస్తువులుగా మలచడం ఆయన అభ్యుదయ దృక్పథానికి నిదర్శనం. కుల వివక్ష వెనుక ఉన్న వర్గ దోపిడీని ఆయన తనదైన శైలిలో బయటపెట్టాడు.

మధ్యతరగతి కుటుంబంలో పుట్టినా, గ్రామీణ జీవితపు నగ్న సత్యాలను కళ్లారా చూసిన వాడు కాబట్టే ఆయన పేదల పక్షాన నిలబడగలిగాడు. భూమిని నమ్ముకున్న రైతు ప్రకృతి వైపరీత్యాల వల్లా, ప్రభుత్వాల కుట్రపూరిత నిర్లక్ష్యం వల్లా ఏ విధంగా దివాళా తీస్తున్నాడో ఆయన కథలు రికార్డు చేశాయి. పెట్టుబడిదారీ మార్కెట్ శక్తుల వలయంలో చిక్కుకున్న రైతు ఆత్మహత్యల వైపు ఎలా నెట్టబడుతున్నాడో ఆయన ముందే పసిగట్టాడు.

అదే క్రమంలో, ఈ నిరంతర దోపిడీకి గురవుతున్న రైతాంగం రేపటి రోజున ఈ వ్యవస్థపై తిరుగుబాటు చేయడం ఖాయమన్న చారిత్రక సత్యాన్ని కూడా ఆయన తన కథల్లో అంతర్లీనంగా ప్రకటించాడు.
బతుకు పట్ల మనిషికి ఆశ ఉండాలని, ఆ ఆశే
పోరాటానికి ఊపిరి పోస్తుందని ఆయన నమ్మాడు.

రాయలసీమ ప్రాంతీయ తత్వంలోనే ఒక సహజమైన తిరుగుబాటు, పోరాట స్ఫూర్తి కలగలిసి ఉన్నాయని ఆయన చాటిచెప్పాడు.

పులికంటి కృష్ణారెడ్డి ఎన్నడూ ఎర్రజెండా పట్టుకుని వీధుల్లోకి వచ్చి నినాదాలు చేసి ఉండకపోవచ్చు. కార్మిక సంఘాల మీటింగుల్లో సిద్ధాంత ఉపన్యాసాలు దంచి ఉండకపోవచ్చు. కానీ, ఆయన కలం ఎల్లప్పుడూ పీడిత వర్గాల పక్షానే నిలబడింది.

సమాజంలో మనుషులు ఏ విధంగా పరాయీకరణ చెందుతున్నారో, సామాజిక సంపద కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతమై మిగతా సమాజం ఎలా దుర్బర దారిద్ర్యాన్ని అనుభవిస్తుందో ఆయన తన 72 కథల్లో పదేపదే ఎత్తి చూపాడు.

నా కున్న కొద్దిపాటి వ్యక్తిగత పరిచయంలో పులికంటి చాలా నెమ్మదైన, సాటి రచయితలను గౌరవించే ఒక గొప్ప మానవతావాది. . ఆయన తన సొంత డబ్బులతో సాహిత్య సభలు నిర్వహించి, రచయితలను సత్కరించిన ఉదార స్వభావి.

ఆయనలోని రచయిత మాత్రం ఎన్నడూ పాలక వర్గాలతో రాజీ పడలేదు. మనిషిని మనిషిగా గుర్తించని, కష్టజీవి చెమటను దోచుకుని బతికే ఈ సామాజిక వ్యవస్థను ఆయన ఎన్నడూ క్షమించలేదు.

“కథావాహిని” కేవలం 300 రూపాయల విలువ చేసే ఒక ముద్రిత కథల పుస్తకం కాదు. అది రాయలసీమ రైతుల, కూలీల, దళితుల, అణగారిన స్త్రీల కన్నీటి కడలి. అది పల్లెటూరి స్వచ్ఛమైన గాలిలో కలిసిపోయిన పెట్టుబడిదారీ విషపు పొగలను బట్టబయలు చేసిన ఒక చారిత్రక కథల పుస్తకం.

1962 నాటి తొలి కథ “గూడు కోసం గువ్వలు” నుంచి 2003 నాటి “ఇది హైటెక్ యుగం” వరకు సాగిన ఆయన సాహిత్య ప్రయాణం గతితార్కిక భౌతికrevuesవాద కోణంలో మనం అధ్యయనం చేయాల్సిన ఒక గొప్ప పాఠ్యాంశం.

మనుషుల అస్తిత్వాన్ని భాషలో, యాసలో, శ్రమలో, పోరాటంలో అన్వేషించిన పులికంటి కృష్ణారెడ్డి ఒక అరుదైన సామాజిక శాస్త్రవేత్త. బూర్జువా వ్యవస్థ ఆయన సాహిత్యానికి తగిన గుర్తింపు ఇవ్వకపోయినా, చరిత్ర పుటల్లో ఆయన శ్రామిక వర్గ ఆత్మబంధువుగానే మిగిలిపోతాడు.

ఈ దోపిడీ వ్యవస్థ సమూలంగా నిర్మూలించబడి, నిజమైన మానవ స్వేచ్ఛ వెల్లివిరిసే ఆ సమసమాజం కోసం కలలు కన్న, ఆ కలలను అక్షరాల్లో పొదిగిన పులికంటి కథా సాహిత్యానికి జేజేలు. సామాజిక మార్పుల సుడిగుండంలో కొట్టుకుపోతున్న మానవ సంబంధాలకు ఈ “కథావాహిని” పట్టిన అద్దం ఎన్నటికీ చెరగనిది, మరువలేనిది.