“కాలం చెల్లిన ‘విరసం” అనే శీర్షికతో విక్టర్ విజయ్కుమార్ ఆంధ్రజ్యోతిలో రాసిన విమర్శ, ఒక సాహిత్య సంస్థ సమకాలీనతను, దాని సిద్ధాంతపరమైన పునాదులను, దాని సాహిత్య ఉత్పత్తిని, డిజిటల్ పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థలో దాని ప్రాసంగికతను ప్రశ్నిస్తున్నది. ఈ ప్రశ్నలను కేవలం విరసం మీద దాడిగా తీసుకుని తోసిపుచ్చడం సరైన విమర్శా పద్ధతి కాదు. అదే సమయంలో విరసం చరిత్రను కేవలం దాని ప్రస్తుత ప్రచురణల సంఖ్యతో కొలిచి, మార్కెట్లో దాని కనిపించే స్థాయిని దాని చారిత్రక పాత్రకు సమానంగా చూడటం కూడా సరైన పద్ధతి కాదు.
మార్క్సిస్టు సంప్రదాయంలో ఏ సామాజిక సంస్థనైనా దాని పేరుతో, ప్రకటించుకున్న లక్ష్యాలతో మాత్రమే అంచనా వేయరు. అది ఏ చారిత్రక పరిస్థితుల్లో ఏర్పడింది, ఏ సామాజిక వైరుధ్యాలకు ప్రతిస్పందించింది, ఏ వర్గ సంబంధాలతో ముడిపడింది, దాని ఆలోచనలు, ఆచరణల మధ్య సంబంధం ఎలా ఉంది అన్నదే ప్రధాన పరిశీలనా అంశం. ఈ అర్థంలో విరసంపై విమర్శ అవసరమే. అయితే విమర్శకు ఎలాంటి ప్రమాణాలు ఉన్నాయి? అనేది కూడా ముఖ్యమే.
మార్క్స్ Theses on Feuerbachలో మానవ కార్యకలాపానికి, ఆచరణకు ఇచ్చిన ప్రాధాన్యం ఈ చర్చకు ఒక ప్రాథమిక సూత్రాన్ని అందిస్తుంది. ఆయన ప్రసిద్ధ పదాల్లో, “తత్వవేత్తలు ప్రపంచాన్ని వివిధ రకాలుగా వ్యాఖ్యానించారు; అసలు విషయం దాన్ని మార్చడం.” ఈ వాక్యాన్ని కేవలం “చర్యే ముఖ్యం, సిద్ధాంతం అవసరం లేదు” అనే అర్థంలో చదవడం మార్క్స్ ఉద్దేశాన్ని సంకుచితం చేయడం అవుతుంది. మార్క్స్కు సిద్ధాంతం, ఆచరణ పరస్పర సంబంధితమైనవి. ప్రపంచాన్ని మార్చే ఆచరణకు వాస్తవ ప్రపంచంపై సరైన అవగాహన అవసరం; అదే సమయంలో సిద్ధాంతం తన సత్యాన్ని సామాజిక ఆచరణలో పరీక్షించుకోవాలి.
అందువల్ల విరసం వంటి సాహిత్య సంస్థను అంచనా వేయడంలో కూడా రెండు అంశాలు పరస్పరం ముడిపడి ఉంటాయి. దాని సిద్ధాంతపరమైన స్థానం, దాని సాహిత్య–సాంస్కృతిక ఆచరణ. ఒకటి లేకుండా మరొకటి అసంపూర్ణం.
సాహిత్య ప్రభావాన్ని మార్కెట్లో అమ్ముడైన ప్రతుల సంఖ్యతో కొలవడం ఈ సందర్భంలో ముఖ్యమైన సమస్య. ఒక రచన ఎన్ని కాపీలు అమ్ముడైంది, ఎంత ప్రచారం పొందింది, ప్రధాన మీడియా దానిని ఎంతగా ప్రస్తావించింది అనే ప్రమాణాలు ఒక పుస్తకపు మార్కెట్ చలామణిని తెలియజేస్తాయి; కానీ అవి దాని మొత్తం సామాజిక ప్రభావానికి సమానమైన ప్రమాణాలు కావు.
మార్క్స్ Capital మొదటి అధ్యాయంలో పెట్టుబడిదారీ సమాజపు సంపద “వస్తువుల అపార సమాహారం”గా ప్రత్యక్షమవుతుందని పేర్కొంటాడు. సాహిత్యాన్ని వస్తువుగా మాత్రమే చూసినప్పుడు దాని సామాజిక ప్రయాణం మార్కెట్ ప్రయాణంగా కుదించబడుతుంది. పుస్తకానికి ధర ఉంటుంది; కానీ దాని ఆలోచనా ప్రభావం ధరతో పూర్తిగా కొలవబడదు. ఒక కవితా సంకలనం పెద్దగా అమ్ముడుకాకపోయినా ఒక ఉద్యమంలో, ఒక విద్యార్థి వర్గంలో, ఒక కార్మిక సమూహంలో లేదా ఒక సామాజిక పోరాటంలో దీర్ఘకాలిక ప్రభావాన్ని కలిగించవచ్చు.
అయితే దీనికి విరుద్ధమైన అతిశయోక్తి కూడా నివారించాలి. “మార్కెట్లో అమ్ముడవ్వడం ముఖ్యం కాదు” అని చెప్పి ప్రజలకు చేరవలసిన సమస్యను విస్మరించడం కూడా విప్లవ సాహిత్యానికి ఉపయోగకరం కాదు. కాబట్టి అసలు ప్రశ్న “ఎన్ని కాపీలు అమ్ముడయ్యాయి?” అనేది కాదు; “ఎవరిని చేరింది, ఎలా చేరింది, ఏ అనుభవాన్ని వ్యక్తీకరించింది, ఏ సామాజిక చర్చను ప్రారంభించింది? ఏ చైతన్యవంతమైన ఆచరణ దిశగా నడిపించింది” అన్నవి చాలా ముఖ్యం.
ఇక్కడ మార్క్సిస్టు సాహిత్య విమర్శకు ఒక ముఖ్యమైన అంతర్గత ప్రమాణం కనిపిస్తుంది. సాహిత్యాన్ని మార్కెట్ వస్తువుగా చూడకూడదు; కానీ ప్రజలతో దాని సంబంధాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
లెనిన్ Party Organisation and Party Literatureలో సాహిత్యాన్ని సామాజిక ఉద్యమం నుంచి పూర్తిగా వేరుపడిన వ్యక్తిగత వ్యాపారంగా చూడటాన్ని విమర్శించాడు. అదే సమయంలో సాహిత్య సృజనలో వ్యక్తిగత ఆలోచన, రూపం, ఊహాశక్తి వంటి అంశాలకు స్థానం ఉందని కూడా స్పష్టం చేశాడు. ఆయన చర్చను యాంత్రికంగా “ప్రతి రచన పార్టీ ఆదేశాల ప్రకారం ఉండాలి” అనే ఒకే వాక్యానికి కుదించడం కూడా సరైనది కాదు. ఆయన ప్రధానంగా చర్చించిన సందర్భం 1905 రష్యా విప్లవ కాలంలోని సామాజిక–రాజకీయ పరిస్థితులు. అందువల్ల ఆ చారిత్రక సందర్భాన్ని గుర్తుంచుకుని మాత్రమే ఆయన వాదనను పరిశీలించాలి.
ఈ విషయాన్ని విరసంకు వర్తింపజేయవచ్చు. విప్లవ సాహిత్యం సామాజిక పోరాటాలతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఆ సంబంధం సాహిత్యాన్ని కేవలం రాజకీయ నినాదంగా మార్చినప్పుడు కళాత్మక స్వతంత్రత, సంక్లిష్టమైన మానవ అనుభవం, పాత్రల అంతర్గత వైరుధ్యాలు, భాషా ప్రయోగం వంటి అంశాలు బలహీనపడే ప్రమాదం ఉంటుంది.
మావో Talks at the Yenan Forum on Literature and Artలో సాహిత్య విమర్శకు “రాజకీయ ప్రమాణం”తో పాటు “కళాత్మక ప్రమాణం” కూడా ఉన్నాయని స్పష్టంగా చర్చించాడు. ఆయన మాటల్లో, “కళాత్మక, సాహిత్య విమర్శలో రెండు ప్రమాణాలు ఉన్నాయి: రాజకీయం, కళాత్మక.” ఈ రెండింటి సంబంధాన్ని యాంత్రికంగా విడదీయకూడదని ఆయన చర్చించాడు. అంటే విప్లవాత్మక విషయాన్ని కలిగి ఉండటం మాత్రమే ఒక రచనను గొప్ప కళగా మార్చదు; కళాత్మక నాణ్యత కూడా అవసరం.
ఇది నేటి విప్లవ సాహిత్యానికి అత్యంత ప్రాసంగికమైన మార్గదర్శి. కేవలం నినాదం సాహిత్యం కాదు. అదే సమయంలో కేవలం భాషా సౌందర్యం కూడా సామాజికంగా ప్రగతిశీల సాహిత్యానికి పూర్తి ప్రమాణం కాదు. ఆకలి, శ్రమ, కుల అవమానం, నిరుద్యోగం, ప్రేమ, వలస, భయం, తిరుగుబాటు, ఓటమి, ఆశ వంటి అనుభవాలను కళాత్మకంగా సంక్లిష్టంగా వ్యక్తీకరించే సామర్థ్యం అవసరం.
మావో మరో ముఖ్యమైన అంశాన్ని “ఎవరికి?” అనే ప్రశ్నగా ఉంచాడు. యెనాన్ ప్రసంగంలో విప్లవ సాహిత్యం కార్మికులు, రైతులు, సైనికులు, ఇతర ప్రజా వర్గాలతో సంబంధం కలిగి ఉండాలని ఆయన పేర్కొన్నాడు. ఆయన సాహిత్యకారులు ప్రజల మధ్యకు వెళ్లి వారి జీవితాన్ని తెలుసుకోవాలని, ప్రజల నుంచి నేర్చుకోవాలని కూడా చెప్పాడు. ఈ అంశం నేటి కాలానికి అన్వయించినప్పుడు కొత్త ప్రశ్నలు తెరపైకి వస్తాయి.
నేటి కార్మికుడు కేవలం కర్మాగారంలో కనిపించడు. అతను యాప్ ఆధారిత డెలివరీ కార్మికుడిగా ఉండవచ్చు; కాంట్రాక్ట్ ఉద్యోగిగా ఉండవచ్చు; కాల్ సెంటర్లో పనిచేసే వ్యక్తిగా ఉండవచ్చు; గిడ్డంగి కార్మికుడిగా ఉండవచ్చు; ప్లాట్ఫామ్ ద్వారా పని పొందే డ్రైవర్గా ఉండవచ్చు; డేటా మోడరేషన్ లేదా డిజిటల్ కంటెంట్ పనిలో ఉండవచ్చు. ఈ కొత్త శ్రమ ప్రపంచాన్ని సాహిత్యం ఎంత లోతుగా ప్రతిబింబిస్తోంది అన్నది విప్లవ సాహిత్యానికి గంభీరమైన ప్రశ్న.
ఇక్కడ “బూర్జువా–భూస్వామ్యం–సామ్రాజ్యవాదం” అనే పదాలు పాతవా అనే ప్రశ్న కూడా వస్తుంది. ఆ పదాలు సూచించే సామాజిక సంబంధం మారిందా? అనేదే ప్రశ్న. “బూర్జువా” అనే పదం 19వ శతాబ్దానికి చెందినదని చెప్పడం వల్ల పెట్టుబడి యాజమాన్యం, లాభం, ఆస్తి సంబంధాలు చరిత్ర నుంచి అదృశ్యమవ్వవు.
అందువల్ల మార్క్సిస్టు పద్ధతి ‘పాత పదాల’ను పవిత్ర పదాలుగా పట్టుకొని ఉండదు. వాటి వెనుక ఉన్న సామాజిక సంబంధాలను నేటి వాస్తవంలో తిరిగి పరిశీలిస్తూ ఉండాలి. లెనిన్కు ఆచరణాత్మక విశ్లేషణ ప్రాధాన్యం ఇవ్వబడినదీ ఇదే కారణంతో. “కాంక్రీట్ పరిస్థితుల కాంక్రీట్ విశ్లేషణ” అనే మార్క్సిస్టు పద్ధతిని సూత్రంగా తీసుకుంటే, 1970ల భారతదేశం మరియు 2026 భారతదేశాన్ని ఒకే సామాజిక నిర్మాణంగా చూడలేం.
అయితే మార్పు వచ్చిందని వర్గ విశ్లేషణ అవసరం తీరిందని చెప్పడం తార్కికంగా నిలబడదు. నేటి పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థలో డిజిటల్ ప్లాట్ఫారాలు, డేటా, పెట్టుబడి, బహుళజాతి సంస్థలు, ఆటోమేషన్, కృత్రిమ మేధస్సు వంటి అంశాలు కొత్త రూపాలను సృష్టించాయి. ఈ మార్పులు దోపిడీ వర్గ సంబంధాలను రద్దు చేశాయా? లేక వాటిని కొత్త రూపాల్లో పునర్వ్యవస్థీకరించాయా?
AI విషయంలో ఇదే సమస్య మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. AI మానవ శ్రమలోని కొన్ని పనులను ఆటోమేట్ చేయగలదు. కొన్ని ఉద్యోగాలను మార్చగలదు. కొత్త రకాల నైపుణ్యాలను సృష్టించగలదు. అదే సమయంలో AI మౌలిక సదుపాయాలు, డేటా, కంప్యూటింగ్ శక్తి, ప్లాట్ఫామ్ యాజమాన్యం వంటి అంశాలు ఆర్థిక శక్తి, సాంకేతిక నియంత్రణతో ముడిపడి ఉంటాయి. అందువల్ల AIపై మార్క్సిస్టులు కేవలం “AI మంచిదా చెడ్డదా?” అనే ప్రశ్నతో సరిపెట్టుకోరు. దాని యాజమాన్యం, నియంత్రణ, శ్రమపై ప్రభావం, విలువ సృష్టి, ఆదాయ పంపిణీ వంటి అంశాలను పరిశీలిస్తారు.
అందువల్ల AI వచ్చి మార్క్సిజం అవసరాన్ని రద్దు చేయదు. అదే సమయంలో AIని పాత పారిశ్రామిక యంత్రంతో సమానంగా చూడడం కూడా సరైంది కాదు. కొత్త సాంకేతిక పరిస్థితులకు కొత్త భావనలు, కొత్త పరిశోధనలు అవసరం.
భారతదేశంలో కుల ప్రశ్న మరింత సంక్లిష్టమైనది. దళిత ఉద్యమాలు కులాధిపత్యం, అంటరానితనం, సామాజిక అవమానం, బ్రాహ్మణీయ సామాజిక శ్రేణీకరణ వంటి అంశాలను రాజకీయ, సాంస్కృతిక చర్చల కేంద్రానికి తీసుకువచ్చాయి. కులానికి ప్రత్యేకమైన చారిత్రక, సామాజిక మరియు సాంస్కృతిక నిర్మాణం ఉంది.
అదే సమయంలో కులాన్ని ఉత్పత్తి సంబంధాలు, ఆస్తి సంబంధాలు, శ్రమ విభజన, విద్య, వృత్తి, గ్రామీణ అధికార నిర్మాణం వంటి అంశాల నుంచి పూర్తిగా వేరు చేయడం కూడా భారతీయ సమాజాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో పరిమితిని కలిగిస్తుంది. అందువల్ల కులం, వర్గం పరస్పర సంబంధం మీద విరసానికి చాలా స్పష్టత ఉన్నది.
గురజాడ, చలం వంటి రచయితల విషయంలోనూ చారిత్రక భౌతికవాద దృష్టి అవసరం. ఒక రచయిత పుట్టిన కాలం ముగిసిపోయిందని అతని రచన చారిత్రకంగా అసందర్భమైపోదు. అదే సమయంలో గత రచయితను శాశ్వతంగా ప్రగతిశీలుడిగా ప్రకటించడం కూడా విమర్శాత్మక పద్ధతి కాదు. అతని కాలం, సామాజిక పరిమితులు, పురోగామి అంశాలు, వైరుధ్యాలు అన్నింటినీ అధ్యయనం చేయాలి.
మావో యెనాన్ ప్రసంగంలో గత సాహిత్య వారసత్వాన్ని పూర్తిగా తిరస్కరించకుండా, గతంలోని రూపాలను కొత్త సామాజిక విషయంతో ఉపయోగించవచ్చని పేర్కొన్నాడు. ఈ ఆలోచనను నేటికి అన్వయిస్తే, గురజాడను లేదా చలాన్ని “చదవాలి/చదవకూడదు” అనే ద్వంద్వంలో బంధించకుండా, వారిని కొత్త చారిత్రక సందర్భంలో తిరిగి చదవడం మరింత ఉపయోగకరమైన పద్ధతి. విప్లవ సాహిత్యోద్యమం గత సాహిత్యకారులను మారుతున్న కాల పరిస్థితుల మధ్య పునర్మూల్యాంకనం చేసింది. ఈ విషయం మర్చిపోయి విక్టర్ విజయ్కుమార్ విరసం గత సాహిత్యకారుల దగ్గర ఆగిపోయిందని ఆరోపించారు. వాస్తవానికి ఆయన ప్రస్తావించిన రచయితలు విప్లవ సాహిత్యోద్యమానికంటే చాలా వెనకటి వారు. సంస్కరణ యుగానికి చెందిన రచయితలు.
ఇక్కడే “కాలం చెల్లిన విరసం” అనే తీర్పులోని అసంబద్ధత కనిపిస్తోంది. ఒక సంస్థ చారిత్రక ప్రాసంగికతను కేవలం దాని తాజా పుస్తకాల సంఖ్యతో, మార్కెట్ విజయం ద్వారా లేదా ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో కనిపించిన ప్రజాదరణ ద్వారా మాత్రమే నిర్ణయించడం సాధ్యం కాదు. సంస్థ ప్రాసంగికత దాని ఆలోచనా సామర్థ్యం, విమర్శను స్వీకరించే సామర్థ్యం, కొత్త వాస్తవాలను అధ్యయనం చేసే సామర్థ్యం, కొత్త తరాలతో సంబంధం, కళాత్మక సృజన, ప్రజా జీవితంతో సంబంధం వంటి అంశాల మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ విషయంలో విరసం నిరంతర సమకాలీనంగా ఉండటానికి ప్రయత్నిస్తోంది. దీన్ని గ్రహించలేని ప్రమాణాలే చాలా పాతవి. గతించిపోయినవి.
అయితే విరసంతో సహా మార్క్సిస్టు శక్తులన్నిటి ముందు గంభీరమైన ప్రశ్నలు ఉన్నాయి. వాటిని అర్ధం చేసుకుంటూ, ప్రపంచాన్ని తమ లక్ష్యం దిశగా మార్చుతూ, తాము మారుతూ ముందుకుపోవలసిందే.
ఇక్కడే మార్క్స్ ఆచరణ భావనను తిరిగి గుర్తు చేసుకోవాల్సిన అవసరం ఇక్కడ ఉంది: “ సామాజిక జీవితం మౌలికంగా ఆచరణాత్మకమే.” సాహిత్యం కూడా సామాజిక జీవితానికి వెలుపల ఉండదు. అది సమాజం నుంచి వస్తువును తీసుకుంటుంది, దానిని కళాత్మక రూపంలో పునర్నిర్మిస్తుంది, తిరిగి సమాజానికి ఇస్తుంది. ఈ పని చేయడంలో విరసం గణనీయమైన విజయాలు ఇటీవల కూడా సాధించిందని చెప్పడానికి ఎన్నో ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.
విప్లవ సాహిత్యం గతాన్ని పునరావృతం చేయదు. గతం నుంచి నేర్చుకుని వర్తమానాన్ని అర్థం చేసుకుంటోంది. వర్తమానాన్ని అర్థం చేసుకుని భవిష్యత్తును నిర్మిస్తుంది. అందువల్ల విరసానికి కాలం చెల్లిందా లేదా? అనేది దాని ఆచరణ, దాని సామాజిక సంబంధాలు, దాని సృజనాత్మక సామర్థ్యం, మారుతున్న వాస్తవాన్ని అర్థం చేసుకునే శక్తి నిర్ణయిస్తాయి. సమకాలీనత అంటే కొత్త వాస్తవాన్ని సిద్ధాంతపు వెలుగులో పరిశీలించడం, సిద్ధాంతాన్ని సృజనాత్మకంగా అభివృద్ధి చేయడం. ఈ పనిలో విరసం ఉంది కాబట్టి ఈ సృజనాత్మక ఆచరణే దాన్ని భవిష్యత్ను నిర్ణయిస్తుంది. విక్టర్ విజయ్కుమార్ ఆకాంక్షలనుబట్టి చరిత్ర నడవదు.
**
